معين الدين محمد زمچى اسفزارى
410
روضات الجنات في اوصاف مدينه هرات ( فارسى )
شيرينكلام « 1 » و خردمندست ، و خلق و خلق ، و دم ، و قدم او « 2 » لطيف و شريف ، و ديدار او بر ما مبارك . پس فرمود تا يرليغ نوشتند كه : بلدهء هرات با لواحق و مرافق از : « جام » و « باخرز » و « كوسويه » و « جزه » « 3 » و « فوشنج » و « ازاب » و « تولك » و « غور » و « خيسار » و « فيروزكوه » و « غرجستان » و « مرغاب » و « مروجاق » و « فارياب » تا آب جيحون و « اسفزار » و « فراه » و « سجستان » و « تكيناباد » و « كابل » و « تيراه » « 4 » و « افغانستان » تا شط سند و حد هند ، بيد اختيار و قبضهء اقتدار او بازداده آمد ، و حكم شد
--> ( 1 ) - مج : كلام و خردمند . مك : كلام خردمند . ( 2 ) - مج : و قدم او لطيف و شريف . مك : و قدم او شريف . ( 3 ) - جزه : « بكسر اوله و فتح ثانيه و تخفيفه مدينة بسجستان . و اهلها يقولون - كزه - و فى الكتب تكتب بالجيم » ( معجم البلدان - ياقوت - ج / 2 / ص 72 ليپزيك ) . ( 4 ) - افغانستان : بلوك كوهستانى است از استان مكران كه درين عصر آن را : « پاتانستان » يا « پشتونستان » مىنامند و جزء ايالت سند و از اجزاء كشور پاكستان كنونى است . اين بلوك از يك طرف بجبال هندوكش و از دو طرف به بحر عمان و خليج پارس و از يكطرف بسيستان محدود مىباشد . مقدسى در شرح حدود مكران و سند مىنويسد : « شرقيه بحر فارس ، و غربيه كرمان و مفازة سجستان و اعمالها ، و شماليه بلاد الهند و جنوبيه مفازة بين مكران و جبال القفص و من ورائها بحر فارس ، و انما احاط بحر فارس بشرقى هذه البلاد و جنوبيه من ورائها هذه المفازة من اجل ان هذا البحر يمتد من صيمور ( از بلاد مكران ) على الشرقى الى تيز مكران ثم يعطف على هذه المفازه الى ان يتقوس على بلاد كرمان و فارس و الذى يقع من المدن فى ناحية مكران ، التيز و كبرتون و دزك و راسك و به و بند و قصر قند » - احسن التقاسيم - مقدسى ص 484 ليدن . و اما كشوريكه اكنون بنام « افغانستان » ناميده مىشود و در قسمتى از سرزمين ايران شرقى و استان خراسان تاسيس گرديده در تاريخ سابقه ندارد كه اين سرزمين را افغانستان ناميده باشند ، اروپائيان خود تا نيم قرن پيش اين سرزمين را : « ايسترن پرشيا » - ايران شرقى - يا - دولت خراسان - و امارت كابل - مىناميدهاند ؟ و چون در اواخر قرن 19 - ميلادى عدهئى از امراء افغانى برين سرزمين تسلط يافته و مدتى حكمرانى كردهاند ازين جهت آنجا را دولت افغان و بعدها افغانستان ناميدهاند . بدين مناسبت و بعلل ديگرى از يك ربع قرن پيش نام با عظمت و جلال و با هيمنه و شكوه كهنسال و اصلى اين سرزمين كه : « خراسان » يا « ايران خاورى » است و غرق در افتخارات تاريخى مىباشد مهجور گرديده است .